Đã bao giờ bạn tự hỏi vì sao mình lại yêu nước? Đã bao giờ bạn thử nhủ lòng đừng yêu nước nữa xem thế nào? Có bao giờ bạn thử kháng cự lại hấp lực lạ kỳ của lòng yêu nước, để kiểm chứng xem tình cảm yêu nước trong trái tim bạn là một tình cảm chân thực hay chỉ là thời thượng?
1
Ôi, nói thế thôi, chứ ai lại có thể không yêu nước, nhất là khi đất nước đó là nước Việt? Mỗi lần rời khỏi đô thành, mỗi lần phiêu bạt qua dải giang sơn cẩm tú này, trong lòng tôi lại cảm thấy tình yêu dành cho mảnh đất ấy chan chứa ngập tràn lồng ngực, khó có thể kiềm chế nổi. Mà khổ thay, xưa nay tôi vẫn có quan niệm là khi trong lòng đang xúc động mạnh mẽ thì không nên nói gì, viết gì cả… Mà thật ra có muốn nói, có muốn viết gì thì cũng chỉ bất lực, vì tình cảm ấy không sao tả được bằng lời. Thế nên đi chơi về cả tháng rồi bây giờ mới viết được một bài vớ vẩn này, đọc vẫn chẳng ra đâu vào đâu…
2
Xin đừng nghĩ tôi là một người yêu nước cực đoan. Tôi vốn tuyệt đối không cho rằng yêu nước là bổn phận, là nghĩa vụ của con người. Có người sinh ra là người Trung Quốc, có người sinh ra là người Việt Nam, có người lại là người Miên, người Thái, người Hàn, người Nhật, chẳng qua chỉ là số phận ngẫu nhiên, chứ họ có tự chọn tổ quốc cho mình đâu? Mà một tổ quốc không do mình chọn cho mình, thì có gì mà phải yêu? Cho nên bắt ép lòng mình phải yêu nước, hoặc tệ hơn nữa, bắt người khác phải yêu nước như mình, điều đó quả thật vớ vẩn. Cái giá trị của tình yêu nói chung và lòng yêu nước nói riêng, đó là sự tự do, tự nguyện: tôi mến yêu tổ quốc tôi vì tổ quốc tôi thật xứng đáng để tôi mến tôi yêu. Nếu tôi cho rằng có một đất nước khác đáng để tôi yêu hơn, thì ai có thể cấm tôi yêu đất nước đó hơn tổ quốc mình? Một người sinh ra là người Việt nhưng lại yêu nước Trung Hoa, một người sinh ra là người Anh nhưng lại yêu nước Hy Lạp, một người sinh ra là người Mỹ nhưng lại yêu nước Việt Nam, điều ấy vốn chẳng có gì lạ lùng hay đáng ngạc nhiên. Còn một “tình yêu” (nếu có thể gọi là tình yêu) do bị bắt buộc thì sao có thể gọi là tình yêu đích thực?
Dài dòng văn tự như vậy chung quy chỉ để nói rằng tôi yêu đất nước này không phải chỉ vì tôi đã sinh ra, đã lớn lên, và đang sống trên mảnh đất ấy, rằng tôi yêu dân tộc này không phải vì chính bản thân tôi cũng mang chung dòng máu ấy (về vấn đề máu me thì tôi không chắc lắm, biết đâu mình vốn là con cháu những người Hán di cư xuống phía nam cách đây độ hai nghìn năm cũng nên) nên tự nhiên có bổn phận phải yêu. Tình yêu nước hình thành trong trái tim tôi, cũng như trong tái tim mọi người, thông qua một con đường vòng, theo một quá trình dần dà hình thành. Bao nhiêu năm ở trên mặt đất này, giữa những con người này là những điều kiện ban đầu ấy đã góp phần không nhỏ trong việc hình thành và củng cố mối dây liên hệ giữa một cá nhân là tôi với đất nước này, dân tộc này. Tôi “yêu quê hương vì trong từng nắm đất có một phần xương thịt của em tôi…“, thế thôi. Cái mối dây thâm tình trói buộc trái tim của một người với đất nước của người ấy có cao siêu trừu tượng chút nào đâu?
Tôi và các bạn có lẽ đều yêu nước Việt (nếu bạn không yêu nước thì cho tôi xin lỗi), cho dù nước ta không có đất đai rộng lớn, lịch sử hào hùng, kinh tế giàu mạnh, văn hóa phát triển, ngôn luận tự do, nhân quyền bảo đảm, cũng chẳng có cái kỳ quan nào, thì ta vẫn cứ yêu nước phải không? Cho dù nước ta còn nghèo khó, dân ta còn lầm than, ta chưa có dân chủ, cũng chưa đủ tự do, thì ta vẫn cứ yêu nước, bởi tất cả những điều đó không phải là điểm cốt lõi của lòng yêu nước chân chính. Nếu ta yêu nước vì nước ta giàu đẹp, thì khi đất nước bị tàn phá tan hoang, nghèo nàn xơ xác, ta còn yêu nước không? Nếu ta yêu nước vì lịch sử hào hùng, khì thi đất nước bị lăng nhục, phải cúi đầu, ta còn yêu nước không? Nếu ta yêu nước vì bất cứ lý do nào đó mà ta viện ra, thì khi đất nước bị xóa tên trên bản đồ, ta còn yêu nước không? Lòng yêu nước, cũng như mọi tình yêu thiêng liêng khác, là một tình cảm tự nguyện, và không cần giải thích gì đâu.
3
Có người chê câu “rừng vàng biển bạc” là tự huyễn hoặc mình, tôi tuyệt đối không cho là đúng. Có đi khắp dải đất Đông Dương này rồi mới thấy nước ta quả thực là rừng vàng biển bạc, câu ấy không ngoa đâu. Nước ta đẹp, hẳn nhiên rồi, nhưng nước ta cũng giàu có nữa, ít ra là về mặt tài nguyên. Đồng ý là có nhiều tài nguyên then chốt mà ta không có, nhưng những thứ sẵn có thì không tệ chút nào: mọi thứ đều có thể ra tiền được, mà nhiều tiền là đằng khác, và tiền thì có thể giúp cho dân ta giàu, nước ta mạnh được. Đáng tiếc là những thứ ra tiền đó vẫn chỉ dưới dạng tiềm năng…
Có ý kiến khác thì cho rằng cứ phải nhắc nhở rằng nước ta còn nghèo lắm, như thế mới có động lực phấn đấu để làm cho dân giàu nước mạnh lên được, điều này thì cũng đúng phần nào. Nhưng tôi nghĩ việc xác định rõ nước ta quả thật là rừng vàng biển bạc kể cũng có điểm hay: nếu một đất nước luôn bao gồm hai phần cụ thể là lãnh thổ và con người, thì mọi người có thấy chăng một điểm kỳ lạ, cũng có thể gọi là một nghịch lý, là một dân tộc thông minh cần cù nhường ấy, sống trên một mảnh đất, một vùng biển trù phú nhường ấy, thế mà nghèo vẫn cứ nghèo, yếu vẫn cứ yếu? Nói cách khác, tiềm năng mãi mãi chỉ là tiềm năng thôi sao? Hay nói thẳng ra, không lẽ dân tộc ấy tệ hại đến nỗi sống giữa rừng vàng biển bạc mà mãi vẫn thua kém người ta? Có lẽ suy nghĩ theo cách đó thì sẽ dễ tạo ra nỗ lực, xung phẫn hơn chăng?
Như trên tôi đã nói, sự giàu đẹp của đất nước không phải là một lý do để chúng ta yêu nước. Chúng ta có thể yêu một đất nước rừng vàng biển bạc, và cũng có thể yêu một đất nước rừng nghèo biển cạn được. Nhưng trái tim ta sẽ vui biết chừng nào khi nước ta rộng lớn hùng cường, dân ta ấm no hạnh phúc, và sẽ buồn biết mấy nếu thực tế là ngược lại. Tình yêu không phải bao gồm ước muốn điều tốt cho người mình yêu sao? Bởi tôi yêu nước nên tất yếu tôi phải vui vì lãnh thổ trù phú, và cũng bởi tôi yêu nước nên tất yếu tôi phải buồn vì nhân dân còn lầm than, điều đó dường như quá sức hiển nhiên…
4
Tôi thấy có nhiều người trách người khác tại sao chỉ nói ra cái xấu, cái dở của nước mình. Hẳn nhiên là thứ gì cũng có hai mặt, nước ta trong hơn ba mươi năm qua cũng đạt được một ít thành tựu, nhưng những cái xấu, cái dở thì vẫn còn quá nhiều, sao lại không nói ra? Còn lý do chỉ nói mặt xấu mà không nói mặt tốt thì đơn giản quá, những mặt tốt đã được sáu trăm tờ báo dưới sự kiểm soát của Đảng ta tuyên truyền ra rả suốt ngày suốt tháng rồi, cần gì ai khác phải nói nữa; mà nếu có nói thì chẳng qua cũng là nhai lại mà thôi, chỉ làm sướng cái lỗ tai thích nghe lời khen chứ có ích gì đâu.
Họ lại đưa ra luận điều rằng nhiều nước khác cũng hơn gì ta, tham nhũng, áp bức, độc tài, những vấn đề đó các nước xung quanh ta đều có – và từ đó họ kết luận nếu nước ta cũng có tham nhũng, áp bức, độc tài thì cũng thường thôi, hà tất phải tranh đấu làm chi. Tôi thật chẳng hiểu họ suy nghĩ theo kiểu gì, họ là người Việt hay là người Thái Lan? Tham nhũng, độc tài ở Thái Lan là chuyện của người dân Thái Lan, còn tôi và họ đều là người dân nước Việt, phải quan tâm đến vấn đề tham nhũng, độc tài ở nước Việt, những thứ ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của bản thân và gia đình chúng ta, trước tiên chứ?
Tệ hơn nữa, họ chụp mũ cho những người vạch ra cái xấu, cái dở, cái kém của đất nước, của dân tộc là không yêu nước, là phản bội tổ quốc! Thật là một thủ đoạn đê hèn mà một số ai đó – cũng không cần phải nêu ra cụ thể làm gì, vì ai cũng biết là ai đấy rồi – vẫn thường sử dụng từ xưa đến nay. Họ không hiểu (hoặc có thể họ ngầm hiểu nhưng không tiện nói ra) rằng chính họ mới không đáng được gọi là người yêu nước, hoặc ít nhất là họ yêu nước không đúng cách. Một con người chân chính phải biết theo đuổi điều tốt, điều đúng, chống lại cái xấu, cái sai, và một người yêu nước là người căm ghét cái xấu ở chính đất nước mình hơn cả: “The true patriot hates injustice in his own land more than anywhere else” (Clarence Darrow). Vậy một người yêu nước phải là người mạnh mẽ vạch trần và lên án những cái xấu, cái dở của đất nước mình trước hết, và chống lại những mặt xấu đó mạnh mẽ hơn hết. Chứ ca ngợi công ơn của Đảng: “sướng vui có Đảng tiền phong, có Đảng ngời ánh thái dương…” thì mới là yêu nước hay sao?
2007/07/16